Het ABC van Litterate: CAT-tools.


“Welke CAT-tool gebruik jij?”
“MemoQ. Mijn TM bevat intussen al zo’n 100 000 segmenten.”
“Oh, ik gebruik Trados. En omdat ik nog niet lang bezig ben, is mijn TM nog niet zo indrukwekkend als het jouwe.”

 

Klinkt deze conversatie u als Chinees in de oren? Dat is heel goed mogelijk, dit zijn immers twee vertalers die het over hun beroepsbezigheden hebben. Maar geen nood, in deze nieuwe blogreeks, het ABC van Litterate, laat ik u kennismaken met een aantal van deze typische vaktermen en leg ik u uit waarom ze ook voor u van belang zijn, wanneer u beroep doet op een taalexpert. We beginnen de reeks met CAT-tools.

 

Bij elk artikel over CAT-tools hoort de obligate foto van een kat achter een computer.

 

De meeste professionele vertalers werken met CAT-tools. CAT staat voor Computer Assisted Translation, vertalen met behulp van de computer. Of dacht u dat ik ’s morgens mijn ganzenveer in de inkt doop en aan de slag ga? Gelukkig ligt die tijd, en de periode waarin vertalers het moesten doen met woordenboeken en een typemachine, intussen achter ons. Er zijn steeds meer hulpmiddelen beschikbaar waarmee we onze job sneller én beter kunnen uitoefenen.

Strikt genomen zijn CAT-tools alle digitale en technologische hulpmiddelen die vertalers ter hunner beschikking hebben. Eigenlijk gaat het dan ook om elektronische woordenboeken of zoiets alomtegenwoordigs als het internet. Daarom wordt de term nu alleen gebruikt wanneer het over specifieke vertaalsoftware gaat. De meeste vertalers die ik ken werken met MemoQ of Trados, maar er zijn nog een heel aantal andere programma’s op de markt, sommige zelfs gratis, die eigenlijk allemaal op dezelfde manier in elkaar zitten.

Zelf werk ik met Trados. Even tussen haakjes: het is hier niet mijn bedoeling om reclame te maken, ik bespreek gewoon mijn eigen ervaringen. De meeste andere vertaalsoftware gebruik ik immers niet, dus kan ik er ook niet over oordelen.

Bijna elke vertaalopdracht die ik krijg, voer ik uit in Trados. Op die manier vul ik immers mijn TM, translation memory of vertaalgeheugen, steeds verder aan en kan ik steeds vaker terugvallen op vertalingen uit het verleden. Ik illustreer het even met een voorbeeld.

Wanneer ik een nieuw vertaalproject aanmaak, ziet dat eruit zoals op de afbeelding hieronder. U ziet meteen dat de tekst in zinnetjes of blokjes is verdeeld; die noemen we segmenten.

Deze segmenten zijn verder niet erg van belang, behalve dan dat de tekst per segment in het geheugen wordt opgeslagen. De te vertalen tekst, de brontekst, wordt zo gekoppeld aan een bepaalde vertaling, het doelsegment. Kunt u nog volgen?

De linkerkolom is dus de brontekst, in de rechterkolom moet de vertaling verschijnen. Zoals u ziet, suggereert Trados al enkele mogelijke vertalingen. Waar die vertalingen vandaan komen? Uit mijn eigen vertaalgeheugen, mijn TM. Wie als vertaler begint te werken, start letterlijk met een wit blad. Het geheugen is leeg – dat van de vertaalsoftware, de vertaler zelf heeft hopelijk al enige kennis in z’n brein zitten – maar met elke vertaalde tekst komen er meer vertaalde segmenten en komt er dus ook meer geheugen bij. Ook ik startte bijna twee jaar geleden met een volledig leeg vertaalgeheugen en begin nu stilaan de voordelen van mijn opgeslagen werk te ervaren.

Zo’n CAT-tool suggereert dus vertalingen, maar het is uiteindelijk aan mij om te beslissen of ik ze al dan niet gebruik. Niet elke suggestie is immers nuttig … Zo kreeg ik onlangs voor het Franse “chat en ligne” de prachtvertaling “zwaarlijvige kat” gesuggereerd. Chat-kat, de connectie is duidelijk, en u ziet meteen ook dat de software zijn beperkingen heeft. Betekenis geven, interpreteren, woordspelingen omzetten: het laatste woord is en blijft aan de menselijke vertaler. Dat ziet u (hopelijk) aan het resultaat van mijn voorbeeldvertaling:

 

 

De laatste segmenten tonen hoe de software vertalingen onthoudt en bij een gelijkaardige vertaling aangeeft in hoeverre ze overeenkomen (hier: voor 87%). Wanneer ik het laatste en derde laatste segment niet zelf corrigeer, staat er gewoon “Goedenavond mijnheer Edwards / Jones” in plaats van “mevrouw”. Het is dus altijd opletten geblazen met die suggesties van het TM!

Het voorgaande betekent ook dat een CAT-tool met vertaalgeheugen zich duidelijk onderscheidt van automatische vertaling, systemen zoals Google Translate of DeepL. Wanneer u een tekst door zo’n vertaalmachine laat vertalen, worden er op internet overeenkomstige vertalingen gezocht. Het is dus het systeem dat beslist of een bepaalde vertaling voldoet … en dit terwijl de technologie, zoals u hierboven al zag, de volledige context, dubbelzinnigheden of woordspelingen onmogelijk kan begrijpen. Dat is al één reden om voor uw vertalingen niet op deze systemen te vertrouwen. Een andere reden is dat alle tekstmateriaal dat u op die manier door Google Translate haalt, publiek domein wordt. Met andere woorden: het staat gewoon online.

Aan de hand van een CAT-tool vertaal ik de tekst dus helemaal zelf, weliswaar met behulp van internet en woordenboeken en vooral: dankzij de vertalingen die ik in het verleden al heb uitgevoerd. U zal begrijpen dat ik op die manier sneller, efficiënter en consistenter kan werken.

Omdat een TM langzaam maar zeker wordt opgebouwd, is het voor een vertaler van grote waarde. Daarom dat velen onder ons ook niet graag in een online omgeving werken: ze kunnen hun geleverde werk niet opslaan en het niet aan hun vertaalgeheugen toevoegen. En dit terwijl zo’n TM ook voor klanten van belang is: de vertaling is immers consistenter en sneller klaar.

 

Welk voordeel haalt u hier nu uit?

  • Vertaalsoftware kan diverse bestandsformaten verwerken. Niet alleen gewone Word-documenten, maar ook html en Indesign. De vertaling zal qua lay-out perfect overeenkomen, of toch heel nauw aansluiten bij het brondocument. Natuurlijk controleer ik dit steeds voordat ik de vertaling lever, maar over het algemeen zijn er weinig correcties nodig. En da’s voor u extra handig: u krijgt een document dat klaar is om te publiceren.
  • Wanneer u diverse gelijkaardige documenten wil laten vertalen, is het belangrijk dat altijd dezelfde termen en formuleringen worden gebruikt. Zoals u uit het voorbeeld hierboven kon zien, is consistentie met behulp van een CAT-tool erg makkelijk te realiseren. Wanneer terminologie in uw sector van groot belang is, loont het de moeite om een woordenlijst op te stellen, die alle vertalers en andere communicatiespecialisten dan kunnen gebruiken. Vertalers stellen trouwens ook zelf vaak woordenlijsten op, wat zeker interessant is wanneer ze veel teksten over eenzelfde domein vertalen. Zo heb ik een drietalige woordenlijst (Frans, Engels, Nederlands) over make-up en cosmetica. Dat bespaart me tijd: nu moet ik niet telkens “lippenstift” of “oogschaduwtinten” intypen.

 

Er valt nog veel meer te vertellen over CAT-tools en ik kan alleen maar hopen dat deze bescheiden bijdrage u toch enige duidelijkheid heeft gebracht. Wilt u meer weten over de verschillen tussen mijn vertaalsoftware en de manier waarop vertaalmachines werken? Dat treft, daar verschijnt binnenkort een blogje over!

Een reactie plaatsen

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*